Citizen Cane (Orson Wells) (1941)

     Μπορεί μία λέξη να συμπυκνώνει το νόημα μιας ολόκληρης ζωής? Τι να γράψει κανείς για αυτή την ταινία που να μην έχει ειπωθεί? Θυμάμαι όταν την είχα πρωτοδεί πολλά χρόνια πριν, είχα μείνει έκθαμβος και υπήρχαν πάρα πολλοί λόγοι γι’ αυτό, ίσως τόσοι που να μη μπορούσαν εκείνη τη στιγμή να διατυπωθούν με ακρίβεια, λόγω των έντονων συναισθημάτων και της σχετικά μικρής εμπειρίας ως σινεφίλ. Αφού ξαναείδα χτες αυτή την ταινία, υποψιασμένος πλέον για το συμβολισμό του μυστικού της (Rosebud) και έχοντας δει συνολικά στο μεταξύ πληθώρα ταινιών, μπορώ με σιγουριά να επιβεβαιώσω ότι είναι μία από τις αγαπημένες μου, αν όχι η πιο αγαπημένη μου. Στο ίδιο συμπέρασμα είχα καταλήξει και την πρώτη φορά που αντίκρυσα αυτό το τεχνικό, οπτικό και ερμηνευτικό, σκηνοθετικό αριστούργημα.          

     Ο άνθρωπος ορχήστρα Orson Wells στα 26 του χρόνια μόλις, σε ρόλο παραγωγού, σεναριογράφου, σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή - θα μπορούσε να παραλληλιστεί με τον αναγεννησιακό homo universalis – αναστατώνει τον κινηματογραφικό κόσμο τόσο με τις τεχνικές, σκηνοθετικές καινοτομίες της ταινίας, όσο με την ερμηνευτική δεινότητα και τη ρεαλιστική απεικόνιση του πρωταγωνιστικού ρόλου σε διάφορες φάσεις της ζωής του. Δυστυχές επακόλουθο, για να μην πω μοιραίο, ήταν να μη μπορέσει για διάφορους λόγους το πρώιμο αυτό μεγαλόπνοο αποκορύφωμα των δυνατοτήτων του, η πρώτη ουσιαστικά ταινία του σε μεγάλο στούντιο, να είναι η αφετηρία για κάτι αν όχι καλύτερο, τουλάχιστον ανάλογο στην καριέρα του Wells. Η περίπτωση Wells μου έφερνε πάντα στο νου ένα μεγάλο Αμερικάνο συγγραφέα, το Norman Mailer, που άγγιξε την τελειότητα νεαρός, στο πρωτόλειο βιβλίο του, χωρίς να μπορέσει κατόπιν να πλησιάσει έστω το αριστούργημα αυτό. 

     Η ζωή ενός μεγιστάνα του Τύπου, μπαίνει στο μικροσκόπιο δημοσιογραφικής έρευνας, μετά το θάνατό του. Η έρευνα εστιάζει στην τελευταία λέξη που ακούστηκε από τα χείλη του Cane, πριν ξεψυχήσει, που εικάζεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ζωή του. Με την τεχνική του flash back, από αφηγήσεις ανθρώπων του στενού του κύκλου, γινόμαστε μάρτυρες της ζωής του Cane, από τα παιδικά του χρόνια, όταν και αποχωρίζεται τους γονείς του, οι οποίοι παραχωρούν την κηδεμονία του, με τον όρο να αποκτήσει μία κολοσσιαία περιουσία όταν φτάσει τα 25 του χρόνια, στην εποχή όπου η επαναστατική φύση και η υπέρμετρη φιλοδοξία του εκδηλώνεται και ξεκινά με ιδανικά, ώσπου προσωπικές ατυχίες και σφάλματα τον οδηγήσουν στη φρικτή απομόνωση στη χλιδή του παλατιού του.Ίσως ποτέ στην ιστορία του κινηματογράφου η έννοια του χρόνου δεν απεικονίστηκε και αναλύθηκε με τέτοια χειρουργική ακρίβεια. 

     Πολλές οι ατάκες και οι σκηνές ανθολογίας με τους αμφίσημους συμβολισμούς τους, θα μπορούσα για παράδειγμα να αναφέρω τα γιγάντια παζλ στα αχανή δωμάτια του παλατιού, όπου η ηχώ υπογραμμίζει θαρρείς την απομόνωση και την αδυναμία επικοινωνίας και ιδιαίτερα τη σκηνή όπου ο γερασμένος Cane μένει μόνος, αφού έχει σπάσει τα αντικείμενα που βρίσκονται μπροστά του και δεν έχουν πια καμία σημασία, ξεχωρίζει ένα από αυτά, το βάζει στην τσέπη του και περπατώντας ανάμεσα στο πολυάριθμο έκπληκτο υπηρετικό προσωπικό βλέπουμε τη φιγούρα του - ή την ύπαρξή του? – να πολλαπλασιάζεται σε καθρέφτες, μεγεθύνοντας την απορία του θεατή για το ποιος πραγματικά είναι - ήταν. 

      Όταν η κάμερα υπερίπταται πάνω από αμέτρητα κιβώτια, γεμάτα από θεωρούμενα άχρηστα αντικείμενα και εστιάζει στο κρίσιμο, με το επόμενο πλάνο να είναι η φωτιά που το κατατρώει, αφού μας αποκαλυφθεί η ταυτότητά του και οι καπνοί να βγαίνουν από το παλάτι του Κέην – ένα ακόμα σύμβολο για τη ματαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης - ο θεατής ανασκοπώντας κατανοεί μόνος αυτός - γιατί ο Cane θα μείνει άλυτο μυστήριο για τους δημοσιογράφους που ανέλαβαν την έρευνα για τη ζωή του - ότι ο κύκλος της τραγωδίας ολοκληρώθηκε όπως άρχισε και ότι όλη η ζωή του ήρωα ήταν μία προσπάθεια αναπλήρωσης ενός κενού, είτε ήταν η γονεϊκή αγάπη, είτε το παιχνίδι που στερήθηκε ο ήρωας είτε μαζί και πάνω από όλα ο χρόνος που εξαϋλώνει τα πάντα.